บทเรียนที่ 1: รากฐานของความจริงและความรู้ในอิสลาม

บทเรียนนี้เป็นส่วนหนึ่งของระบบการเรียนรู้ของ ARAYA
เพื่อวางรากฐานความเข้าใจเกี่ยวกับความจริง ความรู้
และความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับพระผู้เป็นเจ้า
ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการดำเนินนิกะห์และชีวิตครอบครัวในอิสลาม

(1) สัจธรรมสัมบูรณ์หรืออัล-หักก์นั้นเป็นของอัลลอฮ์แต่เพียงผู้เดียว พระองค์ทรงเป็นความจริงแท้ในความหมายเชิงภววิทยาที่ทรงดำรงอยู่โดยสภาวะแห่งความสมบูรณ์ ปราศจากความจำเป็นต้องพึ่งพาสิ่งอื่นใด และในขณะเดียวกันก็ทรงเป็นปฐมฐานแห่งการมีอยู่ การก่อเกิดสติปัญญา และการปรากฏขึ้นของสรรพสิ่งทั้งมวล ด้วยเหตุนี้ สิ่งถูกสร้างทั้งปวงจึงไม่อาจถูกยกขึ้นให้มีความสมบูรณ์ในระดับสารัตถะของตนเองได้ ไม่ว่าเราจะกล่าวถึงจักรวาล ธรรมชาติ มนุษย์ กรอบความเข้าใจ หรือแม้แต่สิ่งที่มนุษย์เรียกว่า “ความรู้ของตน” สิ่งเหล่านี้ล้วนดำรงอยู่ในฐานะสิ่งที่ได้รับการให้ปรากฏ มิใช่สิ่งที่สามารถค้ำจุนการมีอยู่ได้ด้วยตัวมันเอง หากพิจารณาผ่านมโนทัศน์ทางศาสนา สิ่งถูกสร้างทั้งมวลล้วนตกอยู่ภายใต้สภาวะแห่งฟักร์ คือความขัดสนอย่างเด็ดขาดต่อพระผู้เป็นเจ้า มิใช่เพียงความยากไร้เชิงวัตถุ หากเป็นความขัดสนในระดับรากฐานที่สุดของการเกิดขึ้น การตั้งอยู่ และการดำรงรักษาสถานะแห่งชีวิต

(2)เมื่อมีเพียงอัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงเป็นความจริงแท้โดยอิสระ ความจริงของสิ่งถูกสร้างจึงเป็นความจริงแบบพึ่งพิง สิ่งถูกสร้างมีอยู่จริงและสามารถรับรู้ได้ แต่จะดำรงความจริงอยู่ได้ก็เมื่อถูกพิจารณาในฐานะสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงเนรมิตและทรงคงไว้ในทุกขณะ มิใช่ในฐานะความจริงที่มีแก่นแท้ซึ่งพึ่งตนเองได้ ความขัดสนเชิงภววิทยานี้มิได้บั่นทอนคุณค่าของสิ่งถูกสร้าง ตรงกันข้าม มันคือรูปแบบความจริงอันเป็นเอกลักษณ์ของสิ่งที่อยู่ในฐานะผู้รับ เพราะฉะนั้น หากมนุษย์ยกระดับสิ่งถูกสร้างใด ๆ จนละเลยความจริงว่ามันต้องอาศัยการค้ำจุนจากพระเจ้าอยู่เสมอ เขากำลังเคลื่อนออกจากหลักเตาฮีดในทางความคิด แม้จะมิได้ตั้งใจเช่นนั้นก็ตาม

(3)อัลลอฮ์ทรงเปิดช่องทางแห่งญาณวิทยาให้มนุษย์สามารถเข้าถึงความจริงได้ผ่านสองระนาบที่สอดประสานกัน ระนาบแรกคือวะฮีย์หรือวิวรณ์ที่ประทานลงมาจากเบื้องบนเพื่อเป็นประทีปนำทางแก่บรรดานบี ระนาบที่สองคืออายาตหรือสัญญาณแห่งความจริงที่ถูกประทับไว้ในโลกธรรมชาติซึ่งพระองค์ทรงค้ำจุนไว้ โลกดุนยาจึงมิใช่เพียงฉากหลังที่มนุษย์จะยัดเยียดโครงสร้างความหมายใด ๆ ลงไปตามอำเภอใจได้ หากเป็นพื้นที่ที่พระองค์ทรงทำให้มีระเบียบ มีความสม่ำเสมอ และมีเงื่อนไขที่ความเข้าใจของมนุษย์สามารถถูกตรวจสอบได้อยู่เสมอ ด้วยเหตุนี้ โลกจึงไม่ใช่เพียงสิ่งที่มนุษย์เฝ้ามองจากภายนอก แต่เป็นหนึ่งในทางที่สัจธรรมของพระเจ้าทำให้มนุษย์ถูกเรียกให้รับผิดชอบต่อสิ่งที่ตนเข้าใจและสิ่งที่ตนปฏิบัติ

(4)เพราะฉะนั้น ความจริงจึงมาก่อนผู้รับเสมอ มนุษย์ไม่ได้สร้างสัจธรรมขึ้นจากภายในตนเอง และมิได้เป็นเจ้าของมันโดยสิทธิขาด แต่มนุษย์ได้รับอนุญาตให้เข้าถึงความจริงได้ในฐานะผู้รับ ผ่านการสดับวะฮีย์ การพินิจอายาตในโลก การแปลความ และการตอบสนองต่อสิ่งที่พระเจ้าทรงเปิดให้รับ เมื่อทางเข้าสู่ความจริงของมนุษย์เป็นเช่นนี้ ความรู้ของมนุษย์จึงไม่อาจถูกยกให้เป็นความสมบูรณ์แบบปิดแก้ไขไม่ได้ เพราะสิ่งที่สมบูรณ์คือสัจธรรมจากพระเจ้า มิใช่กระบวนการรับรู้ของสิ่งถูกสร้างที่ยังคงอยู่ภายใต้ข้อจำกัดของภาษา บริบท ประสบการณ์ และขอบเขตของอิดรอกมนุษย์อยู่เสมอ การเรียนรู้ การตีความ และการตอบสนองต่อสัญญาณเหล่านี้จึงมิใช่กิจกรรมเสริม หากเป็นแกนกลางของบททดสอบในดุนยา ว่ามนุษย์จะยินยอมให้ความจริงชำระเขา หรือจะดัดความจริงให้รับใช้อัตตาของตนเอง

(5)ดีนในกรอบนี้จึงมิใช่เพียงระบบกฎหมายหรือข้อบังคับทางพิธีกรรม แต่คือกระบวนการจัดวางมนุษย์ให้อยู่ในความสัมพันธ์ที่ถูกต้องกับพระผู้เป็นเจ้า การบรรลุสถานะมุสลิมที่สมบูรณ์จึงมิใช่เพียงการท่องจำหลักวิชาหรือการประกอบพิธีกรรมภายนอก แต่คือการดำรงชีวิตอย่างตระหนักรู้ในฐานะอับด์ผู้ยอมศิโรราบต่อฟักร์ของตนเองต่อพระเจ้า เป็นผู้ที่รู้ว่าความจริงมิใช่ของตน ความรู้มิใช่ของตน และแม้แต่ศักยภาพทางสติปัญญาที่ใช้ในการคิดวิเคราะห์ก็มิใช่สิทธิขาดของตน เมื่อมนุษย์ละทิ้งความตระหนักรู้นี้ เขาจะเริ่มยึดครองอำนาจและสถานะที่มิใช่ของตน และความคลาดเคลื่อนทางศาสนาที่ลึกที่สุดก็จะเริ่มจากการยืนผิดตำแหน่ง มากกว่าจะเริ่มจากข้อผิดพลาดเชิงข้อมูลเพียงอย่างเดียว

(5)อย่างไรก็ดี การเข้าถึงความจริงของมนุษย์ในโลกดุนยานั้นมิได้ดำเนินอยู่ในพื้นที่ที่ปลอดการรบกวนอย่างสมบูรณ์ มนุษย์ในฐานะสิ่งถูกสร้างมิอาจอ้างสถานะการรับรู้ที่สมบูรณ์ ปลอดจากความผิดพลาด และพ้นจากแรงรบกวนโดยสิ้นเชิงได้ สภาวะไม่มะอ์ศูมของมนุษย์จึงมิใช่เรื่องชายขอบ หากเป็นส่วนหนึ่งของเงื่อนไขการดำรงอยู่ของเขาในฐานะบ่าวผู้ถูกทดสอบ การปิดประตูการแก้ไขโดยอ้างว่าได้เข้าถึงยะกีนอันตายตัวแล้ว จึงเป็นการสับสนระหว่าง “ความสมบูรณ์ของสัจธรรม” กับ “ความบกพร่องของกระบวนการรับรู้ของมนุษย์” สัจธรรมมีความเที่ยงแท้โดยสมบูรณ์เพราะเป็นของอัลลอฮ์ แต่การรับรู้ของมนุษย์ยังคงเป็นการรับรู้ของสิ่งถูกสร้าง ซึ่งถูกจำกัดและอาจถูกรบกวนได้เสมอ ด้วยเหตุนี้ การเปิดรับการขัดเกลาจึงมิใช่การสงสัยในวะฮีย์ หากเป็นการถ่อมตนต่อความจริงเกี่ยวกับภาวะผู้รับของมนุษย์เอง

(6)ธรรมชาติของอายะห์เองก็บังคับให้มนุษย์ต้องยอมรับมิติแห่งการตีความอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะอายะห์ไม่ใช่ตัวความหมายสุดท้ายในตัวมันเอง หากเป็นสัญญาณที่ชี้ไปยังความหมายที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวมันเอง ไม่ว่าอายะห์นั้นจะเป็นโองการในคัมภีร์หรือระเบียบในจักรวาล มนุษย์ย่อมต้องเผชิญหน้ากับมันผ่านการอ่าน การแปลความ และการจัดวางมันไว้ในโครงแห่งความหมายทั้งสิ้น ฉะนั้น การยอมรับว่าการตีความผิดพลาดได้จึงมิใช่การทำให้ศาสนาอ่อนแอ แต่เป็นจริยธรรมพื้นฐานของผู้แสวงหาความรู้ เพราะมันคือการแยกให้ชัดระหว่าง “ความสมบูรณ์ของอัล-หักก์” กับ “ความไม่สมบูรณ์ของอิดรอกของมนุษย์” และเมื่อใดที่เส้นแบ่งนี้ถูกลบเลือน เมื่อนั้นความเข้าใจของมนุษย์ก็จะค่อย ๆ แข็งตัวจนกลายเป็นรูปเคารพทางปัญญา ที่ผู้คนยึดถือความเห็นของมนุษย์แทนที่จะก้มกราบต่อพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงเป็นความจริงแท้เพียงองค์เดียว

(7)โลกที่ถูกค้ำจุนด้วยพระบริบาลของอัลลอฮ์มิใช่ดินแดนแห่งความโกลาหลอันไร้ระเบียบ แม้สรรพสิ่งจะเคลื่อนคล้อยและแปรเปลี่ยนอยู่ทุกขณะ แต่มันล้วนดำเนินไปภายใต้ซุนนะตุลลอฮ์ ซึ่งคือกฎเกณฑ์และแบบแผนของพระผู้เป็นเจ้าที่มีความรัดกุม เสถียรภาพ และความน่าเชื่อถือ ระเบียบของจักรวาลมีอยู่จริงและมนุษย์สามารถทำความเข้าใจมันได้ผ่านกระบวนการสืบค้นทางวิทยาศาสตร์ ทว่าวิทยาศาสตร์ในกระบวนทัศน์นี้มิใช่การมุ่งศึกษาธรรมชาติในฐานะกลไกที่ถูกตัดขาดจากพระผู้สร้าง หากเป็นการสืบเสาะหาแบบแผนแห่งพระเมตตาและพระปรีชาญาณที่พระองค์ทรงวางรากฐานไว้ ยิ่งมนุษย์สามารถถอดรหัสความซับซ้อนของโลกได้ลึกซึ้งเพียงใด ก็ยิ่งเป็นประจักษ์พยานอันหนักแน่นว่าโลกมิได้ขับเคลื่อนหรือดำรงอยู่ได้ด้วยตัวมันเอง หากถูกทำให้เป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้สำหรับมนุษย์โดยพระประสงค์ของพระผู้เป็นเจ้า

(8)ความรู้ในทัศนะของอิสลามจึงมิใช่ทรัพย์สินทางปัญญาที่มนุษย์สามารถครอบครองไว้ได้อย่างถาวร แต่เป็นสถานะแห่งความเข้าใจที่สามารถรอดพ้นจากการถูกทดสอบโดยสัจธรรม โลกแห่งความเป็นจริงทำหน้าที่เป็นแรงต้านทานต่อความหลงผิดอยู่เสมอ การบรรลุความรู้จึงมิใช่เพียงการสะสมและจดจำชุดข้อมูล แต่คือกระบวนการที่ความเข้าใจของมนุษย์ต้องปะทะกับความจริงแห่งจักรวาลแล้วยังสามารถยืนหยัดอยู่ได้โดยไม่แหลกสลาย ความเชื่อใดก็ตามที่ไม่เคยถูกนำมาทดสอบเทียบเคียงกับความเป็นจริง ย่อมไม่อาจถูกเรียกขานว่าเป็นความรู้ที่สมบูรณ์ และความรู้ใดที่ผู้อ้างตนปฏิเสธการถูกตรวจสอบวิพากษ์วิจารณ์ ความรู้นั้นก็ย่อมแปรสภาพเป็นความหลงผิดอันแข็งกระด้างอีกรูปแบบหนึ่ง เพราะความรู้ที่แท้จริงจะต้องมีพลวัตแห่งชีวิต พร้อมจะถูกขัดเกลา ปรับปรุง และยอมจำนนต่อความจริงที่ถูกต้องและสมบูรณ์กว่าอยู่เสมอ

(9)ด้วยหลักการดังกล่าว สถานะของอาลิมหรือผู้รู้จึงควรถูกอธิบายใหม่อย่างรอบคอบ มิใช่เพื่อหักล้างเกียรติหรือหน้าที่ดั้งเดิมของผู้รู้ในอิสลาม หากเพื่อทำให้เห็นฐานะที่แท้จริงของเขาในฐานะผู้รับ ผู้แบกรับอะมานะฮ์ และผู้ที่ความจริงถูกทำให้ปรากฏผ่านเขา ผู้รู้ไม่ใช่สารัตถะแห่งความรู้ เพราะทั้งตัวตนของเขาและสรรพวิชาที่เขาถือครองล้วนตกอยู่ภายใต้อำนาจการประทานให้ การปกปักรักษา และการเรียกคืนจากอัลลอฮ์ทั้งสิ้น อีกทั้งสิ่งที่เขารับมาก็มิได้มาถึงเขาแบบเปลือยเปล่า หากผ่านสนามแห่งการรับรู้ การแปลความ และการตีความที่ผิดพลาดได้เสมอ จึงยิ่งทำให้ผู้รู้ต้องถ่อมตนมากขึ้น มิใช่น้อยลง เขามีสถานะแห่งความเป็นบุคคลจริงได้ ก็ในฐานะชีวิตหนึ่งที่อัลลอฮ์ทรงประคองรักษาไว้ มิใช่ในฐานะเจ้าของสัจธรรมที่ตั้งมั่นด้วยตนเอง

(10)เมื่อเป็นเช่นนี้ ผู้รู้จึงดำรงสถานะเป็นมหัลล์ที่ฮิกมะฮ์ถูกทำให้ปรากฏผ่านเขาภายใต้อะมานะฮ์ ความรู้อันลึกซึ้งที่เขาถ่ายทอดมิใช่สิทธิบัตรส่วนบุคคล แต่เป็นความไว้วางใจและความรับผิดชอบอันหนักอึ้งที่พระผู้เป็นเจ้าทรงฝากฝังไว้ให้ปรากฏขึ้นในโลกดุนยาผ่านเจตนารมณ์และความซื่อสัตย์ของเขา ยิ่งผู้รู้ได้รับการหยิบยื่นความรู้ให้ไหลผ่านตัวเขามากเพียงใด เขายิ่งต้องทวีความสำนึกในฟักร์และความอ่อนแอของตนเองต่ออัลลอฮ์มากขึ้นเพียงนั้น ความรู้และถ้อยคำอันสละสลวยที่เขาประพันธ์ขึ้นในวันนี้มิใช่เครื่องประดับยืนยันถึงความยิ่งใหญ่แห่งสติปัญญาของเขา หากเป็นเพียงหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า ในห้วงยามนั้น อัลลอฮ์ทรงมีพระประสงค์ให้วิทยปัญญาบางส่วนทอแสงผ่านข้อจำกัดของมนุษย์ผู้หนึ่งเท่านั้น

“ความเข้าใจในบทเรียนนี้ ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงเพื่อความรู้เชิงทฤษฎี
แต่เพื่อให้มนุษย์สามารถดำรงตนอยู่ในความสัมพันธ์ที่ถูกต้องกับอัลลอฮ์
ซึ่งเป็นแกนกลางของการใช้ชีวิตและการสร้างครอบครัวในอิสลาม”

เยาฮารี แหละตี